دين‌انديشان پنهان نمىمانده است . 16 در يك تقسيم‌بندى كلّى مىتوان گفت ، در جهان اسلام دو گرايش دينى وجود داشته است كه پيدائى آن عمدتا از ماجراى به قتل آمدن عثمان و سپس مفسدتهاى بنى اميّه آب خورده است : يكى گرايش علوى است كه اعمّ از تشيّع مىباشد و ديگرى گرايش علوى ستيز كه مذهب سياسى بنى اميّه ، به‌ويژه تا عمر بن عبد العزيز ، بوده و هر چند آثار نامباركش هنوز هم اينجا و آنجا رخ مىنمايد ، فىالجمله طىّ قرون ، كم‌رنگ‌تر و مضمحل‌تر شده است . رگه‌هاى گرايش علوى ستيز و ناصبى ، به‌ويژه از سدهء هفتم به بعد 17 ، در ميان صوفيان سنّى تقريبا از ميان رفت و خصوصا از اين دوره به بعد اكثر قريب به اتّفاق صوفيان رگه‌هاى شيعه‌گرايانه و متشيّعانه از خود فرا نموده‌اند . شيخ نجم الدّين كبرى ، پير بزرگ صوفيّهء خوارزم ، اگرچه مذهب اهل سنّت داشت ، به تشيّع بىتمايل نبود و گرايش شيعى او در كبرويّه كه به دو منسوب‌اند ، رفته رفته پررنگ‌تر و جدّىتر شد . 18 سعد الدّين حمّويه آشكارا اولياى امّت اسلامى را دوازده تن مىشمرد كه دوازدهمين ايشان امام زمان - عليه السّلام - است و روى زمين را از عدل و داد خواهد آكند . 19 علاء الدّوله سمنانى ، اوّلا مروّج گونه‌اى تسامح و تفاهم فرقه‌اى و مذهبى بود 20 ، و ثانيا متشيّع . برخى مير سيّد على همدانى ( در گذشته به 786 ه . ق . ) را كه بر صوفيان سپسينش تأثير فراوان گذاشت و نگارشهاى بسيار فراهم آورد ، نمونه‌اى از همنشينى تسنّن متصلّب در شريعت و تشيّع غلوّآميز در طريقت شمرده‌اند . 21 برخى نيز مير سيّد على را شيعهء اعتقادى شمرده و گواههاى روشنى از آثار او بر اين معنا اقامه كرده‌اند . 22 به هر روى آنچه ترديدناپذير است ، حضور فعّال و نافذ و تعيين‌كنندهء بسيارى از نگرشهاى شيعى در خلال نگارشهاى سيّد است .